در هر ماه قمری، ماه یکبار از کنار خورشید عبور میکند؛ امّا چرا هر ماه کسوف (خورشیدگرفتگی) رخ نمیدهد؟
مدار ماه و دایرة البروج
مدار حرکت ظاهری خورشید یا دایرةالبروج با مدار حرکت ظاهری ماه در کرهی آسمان ۵٫۱۴ درجه انحراف دارد. دلیل این انحراف این است که صفحهی مداری ماه با صفحهی مداری زمین منطبق نیست.
این دو دایره در دو نقطه یکدیگر را قطع میکنند که گرههای مداری ماه نام دارند. ماه وقتی روی گرهی مداری قرار گیرد، دقیقاً روی دایرهالبروج است.
گرههای صعودی و نزولی ماه
اگر بعد از عبور از این گره، ماه شمالیتر از دایرهالبروج شود، آن را گره صعودی و اگر جنوبی شود، گره نزولی مینامند.
اگر لحظهی مقارنهی ماه با خورشید (آغاز ماه قمری) ماه در یکی از این دو نقطه رخ دهد، کسوف یا خورشیدگرفتگی اتفاق میافتد.
البته باید توجه داشت که اختلاف منظر ماه از نقاط مختلف زمین، به دلیل فاصلهی نسبتاً کم ماه، باعث میشود که کسوف در نقاط مختلف جهان به شکلهای مختلف و در زمانهای متفاوت دیده شود.
شرط وقوع ماهگرفتگی(خسوف)
اگر لحظهی مقابلهی ماه با خورشید (بیشترین فاصلهی زاویهای ماه از خورشید)، ماه در گرهی مداری قرار داشته باشد، ماه و خورشید دقیقاً در دایرهالبروج و در مقابل یکدیگر قرار میگیرند.
در این حالت، ماه، زمین و خورشید در فضا در یک امتداد قرار میگیرند و سایهی زمین بر ماه میافتد و خسوف یا ماهگرفتگی رخ میدهد. خسوف از همهی نقاط زمین به شکل تقریباً یکسانی دیده میشود و اختلاف منظر در آن تأثیر چندانی ندارد.
چرخهی 18 سالهی گرههای مداری
گرههای مداری ماه با سرعت بسیار کمی در زمینهی آسمان جابهجا میشوند و یک دور کامل آنها حدود ۱۸ سال به طول میانجامد.
این اتفاق باعث میشود زمانی که طول میکشد تا خورشید از یک گره به گرهی دیگر در زمینهی آسمان جابهجا شود، دقیقاً ۶ ماه نباشد که موجب دو اتفاق مهم میشود:
- فاصلهی زمانی بین دو خورشید گرفتگی:
۵ یا ۶ یا ۷ ماه قمری باشد. البته باید توجّه داشت که در برخی شرایط اگر یک خورشید گرفتگی در قطب شمال رخ دهد؛ در ماه بعد یک خورشید گرفتگی در قطب جنوب رخ میدهد و بالعکس. این پدیده در «رسالهی معینیه» توسّط خواجه نصیرالدّین طوسی شرح داده شده است. - خورشیدگرفتگی در روزهای مختلف سال رخ دهد. اگر این حرکت وجود نداشت میتوانستیم بگوییم که مثلاً هر وقت شروع ماه قمری در فروردین یا مهر باشد، کسوف رخ میدهد و در غیر این صورت کسوف رخ نمیدهد.
اختفای سیارات
یکی دیگر از پدیدههای مرتبط با گرههای مداری ماه، اختفای سیارات است. وقتی ماه از مقابل سیارهای که در دایرهالبروج قرار دارد عبور میکند، آن سیاره پشت ماه پنهان میشود.
در این حالت، ماه باید در نزدیکی دایرةالبروج و در نتیجه نزدیک به گرهی مداری قرار داشته باشد. اختفای سیارات در دورههایی چندساله تکرار میشود و مشابه کسوف، گاهی دو ماه متوالی در قسمتهای شمالی و جنوبی زمین رخ میدهد.
اختفای ستارگان
اختفا تنها مختص سیارات نیست. اختفای ستارگان نیز یکی از پدیدههای ناشی از جابهجایی گرههای مداری ماه در زمینهی آسمان است.
این پدیده باعث میشود که در یک دورهی ۱۸ ساله، معمولاً دو بار اختفا رخ دهد:
- اگر ستاره دقیقاً روی دایرهالبروج باشد، فاصلهی دو اختفا ۹ و ۹ سال است.
- اگر اندکی از دایرهالبروج فاصله داشته باشد، این فاصله ۱۰ و ۸ سال میشود.
- اگر ستاره حدود ۵ درجه از دایرهالبروج فاصله داشته باشد، دو اختفا روی هم میافتند و عملاً یک اختفا دیده میشود.
مشابه اختفای سیّارات و کسوف؛ ممکن است چند اختفای پیاپی در چند ماه پیاپی رخ دهد. به عنوان مثال در نیمهی دوم سال ۱۴۰۴ هر ماه اختفای خوشهی پروین را شاهد هستیم. توجه داشته باشید اختفای خوشهی پروین قرار نیست هر سال رخ دهد.
جمعبندی:
ماه فقط وقتی نزدیک گرههای مداری باشد، میتواند خورشید یا زمین را بپوشاند و کسوف یا خسوف ایجاد کند. حرکت آهستهی گرهها باعث میشود گرفتگیها زمانبندی منظّمی نداشته باشند و چرخهای اعجابانگیز شکل گیرد.
نویسنده:
علی انصاری
