اگر از شما بپرسند که یک سال چند فصل است چه جواب میدهید؟
احتمالاً میگویید ۴ فصل، اما اگر این مقاله را بخوانید و از وضعیت فصول در استوا با خبر شوید، هرگز چنین جوابی نخواهید داد!
تصویر بالا نقشهی آسمان را نشان میدهد که خط چین سینوسی شکل میان آن دایرة البروج یا مسیر حرکت خورشید در زمینهی آسمان است.
این شکل نشان میدهد که خورشید هنگام ظهر در اوّل تیر شمالی و در اول دی جنوبی و در اول فروردین و مهر دقیقاً روی استوای سماوی است.
ارتفاع خورشید در آسمان هنگام ظهر برابر ۹۰ درجه منهای عرض جغرافیایی منطقه به علاوهی میل خورشید است.
میل خورشید بین مثبت و منفی 23.5 درجه متغیّر است. اگر عرض جغرافیایی ما بیشتر از ۲۳.۵ درجه باشد (محل سکونت ما بالای مدار رأس السرطان باشد) خورشید هیچگاه به سمت الرأس نمیرسد. یعنی خورشید در اوّل تیر بالاترین ارتفاع و اوّل دی پایینترین ارتفاع را دارد.
فصول در این قسمت همان حالتی است که همهی ما با آن آشنا هستیم.
امّا در میان مدار رأس السرطان و خط استوا قضیه فرق دارد. در این مکان ها دو روز در سال خورشید عمود میتابد. برای مثال در مکّه ۷ خرداد و ۲۵ شهریور خورشید هنگام ظهر عمود میتابد. این دو روز هر دو شروع دو تابستاناند. در اول تیر خورشید مایلتر از این دو روز میتابد بنابراین تابستان نیست. زمستان هم نمیشود حساب کرد زیرا خورشید در اوّل دی که در جنوبیترین حالت خود است مایلتر است. در این بین فصلی است که میشود آن را از لحاظ زاویهی تابش معادل بهار(یا پاییز) حساب کرد.
بنابراین در این مناطق ۶ فصل داریم:
بهار اصلی (از فروردین) – تابستان اول (از اوّلین روزی که خورشید هنگام ظهر عمود میتابد) – بهار و پاییز فرعی (از اول تیر) – تابستان دوم (از دومین روزی که خورشید هنگام ظهر عمود میتابد) – پاییز (از اول مهر) – زمستان (از اول دی)
نکتهی قابل توجه این است که در بهار و پاییز فرعی خورشید شمالی ترین حالت را دارد و طول روز از سایر روزها بیشتر است؛ امّا چون خورشید در عمودی ترین حالت خود نیست نمیتوانیم آن را تابستان حساب کنیم!
در استوا تعداد فصل ها بیشتر میشود.
می دانیم که در استوا اجرام روی استوای سماوی در عمودی ترین حالت خود دقیقاً به سمت الرأس میرسند و هر چه جرم از استوا دورتر باشد از سمت الرأس فاصله میگیرند. در اوّل فروردین و مهر خورشید دقیقاً هنگام ظهر عمود میتابد. بنابراین اول فروردین و مهر شروع تابستان است.
در اوّل تیر (شمالی ترین حالت) و اوّل دی (جنوبی ترین حالت) خورشید بیشترین فاصله را از استوای سماوی دارد.
پس اوّل تیر و اوّل دی شروع زمستان است.
در مجموع در خطّ استوا ۸ فصل وجود دارد:
تابستان اول (از ۱ فروردین) – پاییز اول (از ۱۵ اردیبهشت) – زمستان اول (از ۱ تیر) – بهار اول (از ۱۵ مرداد) – تابستان دوم (از ۱ مهر) – پاییز دوم (از ۱۵ آبان) – زمستان دوم (از ۱ دی) – بهار دوم (از ۱۵ بهمن)
در اینجا نکتهی مهم این است که طول روز در استوا در همهی ایّام سال دقیقاً ۱۲ ساعت و در بین مدار رأس السّرطان و رأس الجدی تقریباً ۱۲ ساعت است. این اتّفاق باعث میشود که مایل بودن زاویهی تابش خورشید تأثیر چندانی بر تغییرات آب و هوایی نداشته باشد و بنابراین تغییرات فصول در این مناطق احساس نمیشود.
اتّفاق جالب دیگری که در محدودهی نزدیک استوا از راس السرطان تا رأس الجدی رخ میدهد این است که خورشید برخی از روزها هنگام ظهر شمالی و برخی روزها جنوبی است. این اتّفاق جهت یابی از طریق خورشید را دشوار میسازد.
در نیمکرهی جنوبی فصل ها به طریقی مشابهند امّا شش ماه با نیمکرهی شمالی فاصله دارند.
نویسنده: علی انصاری
