رصد ستارگان پرنور شب سال نوی میلادی

در شب سال نو، ۱۵ ستاره از درخشان‌ترین ستاره‌های آسمان را در یک شب تماشا کنید!

جالب است بدانید که هر ساله در حوالی انقلاب زمستانی، هر ۱۵ ستاره درخشان آسمان شب شمالی ( آن‌هایی که قدر اول و درخشان‌تر هستند ) بالای افق هستند و زمانی بین غروب و طلوع خورشید قابل مشاهده‌اند.

آخرین باری که به مثلث تابستانی فکر کردیم، زمانی بود که پس از یک غروب طولانی و آرام تابستانی، در افق شرقی آسمان آن را دیدیم. در مردادماه ، صورت‌های فلکی دجاجه و عقاب، در بالای سرمان اوج گرفتند و آسمان گرم را به همراه چنگ رومی در میان آنها روشن کردند. اما باور کنید یا نه، ستارگان مثلث تابستانی هنوز در غروب زمستانی حضور دارند! بیایید رصد خود را با آنها شروع کنیم و پس از غروب آفتاب، درست زمانی که آسمان شروع به تاریک شدن می‌کند، به سمت افق غربی نگاه کنیم. با شروع جشن‌های سال نو، دجاجه (قو) و عقاب را خواهیم دید که به سمت افق غربی می‌لغزند و به دنبال خورشید می‌دوند.

تصویری از مثلث تابستانی در راه شیری

نسرطائر و نسرواقع از نزدیک ترین ستارگان به ما هستند که به ترتیب حدود ۱۷ و ۲۵ سال نوری از ما فاصله دارند. اما ستاره ذنب الدجاجه، که دم قو را تشکیل می‌دهد، یکی از دورترین ستارگانی است که می‌توانیم با چشم غیرمسلح ببینیم. این یک ستاره غول‌پیکر قدیمی است که تعیین فاصله دقیق آن کمی دشوار است. تخمین‌ها نشان می‌دهد نوری که اکنون می‌بینیم حدود ۲۰۰۰ سال است که به سمت ما در حرکت است. این ستاره از دو ستاره دیگر کم‌نورتر است، اما حتی از فاصله بسیار دور، هنوز هم بسیار درخشان است. اگر از فاصله فعلی‌اش اینقدر درخشان است، تصور کنید که در فاصله بسیار نزدیک‌تر به آن چگونه خواهد بود؟!!

با این حال، آنها مدت زیادی قابل مشاهده نیستند. ستاره نسر طائر حدود ساعت 19:30 غروب می‌کند، و دو ستاره نسر واقع و ذنب الدجاجة خیلی از آن دور نیستند. اگر به اندازه کافی خوش شانس باشید که در آسمان خوب و تاریک و به دور از آلودگی نوری زندگی کنید، ممکن است بتوانید درخشش کهکشان راه شیری را که درست از مرکز مثلث تابستانی عبور می‌کند و سپس به بالای سرتان می‌رسد، نیز ببینید!!

در حالی که هنوز به سمت غرب نگاه می‌کنیم، پس از یافتن سه ستاره مثلث تابستانی، به سرعت به ستاره چهارم می‌رسیم. جنوبی‌ترین ستاره با قدر اول که قابل مشاهده است، فم‌الحوت است که نام آن از زبان عربی گرفته شده و به معنای “دهان نهنگ” است. صورت فلکی حوت جنوبی ، یک صورت فلکی کم‌نور و پراکنده است که دیدن آن می‌تواند دشوار باشد زیرا از نظر ما ساکنان نیمکره شمالی ، در پایین آسمان جنوبی قرار دارد. فم‌الحوت هرگز بیش از حدود 20 درجه از افق از عرض‌های جغرافیایی میانی نیمکره شمالی بالاتر نمی‌رود. هر چه در مدار شمالی تری باشید ، به افق نزدیک‌تر است.

هنگامی که در آخرین گرگ و میش درخشان، نسرطائر را پیدا کردید، به سمت جنوب شرقی بچرخید. فم‌الحوت ستاره درخشان بعدی خواهد بود که به آن می‌رسید. وقتی آن را می‌بینید، شکی نیست: این تنها ستاره درخشان در این قسمت از آسمان است. فم الحوت تقریباً در همان ارتفاع با ستاره نسر طائر قرار خواهد گرفت و تقریباً در همان زمان غروب خواهد کرد.

فم‌الحوت یک منظومه نسبتاً جوان است که حدود ۲۵ سال نوری از ما فاصله دارد. و آن نقطه در آسمان در واقع سه ستاره است: فم‌الحوت A تقریباً دو برابر قطر خورشید است. وقتی به آن نگاه می‌کنید، به یک سیاره فراخورشیدی در مداری طولانی در یک دیسک وسیع از گرد و غبار، یخ و سنگ نیز نگاه می‌کنید!! در سال ۲۰۰۸، فم‌الحوت b، که با نام داگون نیز شناخته می‌شود، اولین سیاره فراخورشیدی کشف شده با تصویربرداری مستقیم بود. با این حال، اکنون، در مورد اینکه آیا این اصلاً یک سیاره است یا خیر، سؤالی وجود دارد. می‌تواند یک “ستاره ناکام” باشد که به آن کوتوله قهوه‌ای می‌گویند. در هر صورت، باورنکردنی است که فکر کنیم توانسته‌ایم از چنین فواصل عظیمی عبور کنیم و در واقع دنیایی را ببینیم که به دور ستاره دیگری می‌چرخد!!

حالا که چهار ستاره اول پرنورمان را داریم، بیایید به سمت شرق بچرخیم. به نظر من، هیچ منظره‌ای در آسمان با چشم غیرمسلح باورنکردنی‌تر از شش ضلعی عظیم زمستانی نیست!! بین ستاره‌هایی که شش ضلعی را تشکیل می‌دهند و ستاره‌ها و خوشه‌های درون و اطراف آن، هر بار که آن را می‌بینم، حتی بعد از این همه سال، دوباره احساس کودکی می‌کنم.

شش ضلعی زمستانی شش ستاره با قدر اول را مانند یک هدیه غول‌پیکر در آسمان در بر می‌گیرد. دو ستاره الدبران و عیوق در هنگام غروب آفتاب در آسمان هستند. کنار زدن پرده‌ها برای بررسی آنها و تماشای بقیه ستاره‌ها که آسمان را پر می‌کنند، با گذشت شب، سرگرم‌کننده است. چشمتان را باز نگه دارید و شکارچی، جبار، را تماشا کنید که با آنها طلوع می‌کند، سپرش راه را نشان می‌دهد، زیرا او برای یک شب دیگر با ثور، گاو نر گلاویز می شود!!

ستاره شباهنگ A در کنار ندیم آن شباهنگ B که به صورت نقطه ای درخشان سمت چپ آن مشخص است.

ستاره شباهنگ یا همان سیریوس یا شعرای یمانی ، آخرین ستاره از شش ضلعی است که طلوع می‌کند. این ستاره، بی‌شک، درخشان‌ترین ستاره در شب است ! شباهنگ بیش از دو برابر درخشان‌تر از دومین ستاره درخشان، ستاره جنوبی سهیل است! و به راحتی از هر چیز دیگری در آسمان شب به جز ماه، زهره و مشتری، در درخشندگی پیشی می‌گیرد! اما جالب است بدانید که شباهنگی که ما می‌بینیم در واقع یک جفت است: سیریوس A، یک ستاره سفید تقریباً دو برابر خورشید و سیریوس B، یک ستاره ندیم کم‌نور که یک کوتوله سفید است که تقریباً همان جرم خورشید را دارد و در ابعادی به اندازه قطر زمین فشرده شده است!!

شباهنگ درست در حوالی نیمه‌شب شب سال نو، به بالاترین و جنوبی‌ترین نقطه خود در آسمان می‌رسد.

در اطراف شش‌ضلعی، ستاره زرد طلایی عیوق، پولوکس، شعرای شامی، شباهنگ، رجل‌الجبار آبی یخی و دبران نارنجی در خلاف جهت عقربه‌های ساعت قرار دارند. من دوست دارم کاستور، برادر دوقلوی پولوکس، را هم به آنها اضافه کنم. این یک ستاره با قدر اول نیست، اما شش‌ضلعی را به شکل دایره‌ای گرد می‌کند.

در مورد این صورتواره شش ضلعی ، یک راز شگفت‌انگیز وجود دارد. به استثنای رجل‌الجبار که حدود ۷۰۰ سال نوری با ما فاصله دارد، همه ستارگان شش‌ضلعی در واقع نسبتاً نزدیک هستند. سیریوس تنها حدود هشت سال نوری از ما فاصله دارد، بنابراین اگر یک کودک کلاس دومی دم دست دارید، می‌توانید به او بگویید که نوری که امشب از سیروس می‌بیند، درست در همان زمانی که او به دنیا آمده، از آن ستاره تابیده است!

شعرای شامی ۱۱ سال نوری از ما فاصله دارد. نور آن تقریباً معادل سن کودکی است که مدرسه راهنمایی را شروع می‌کند! پولوکس ۳۴ سال نوری است، تقریباً زمانی که افراد در حال شروع حرفه خود هستند. عیوق، در بالای صورت فلکی ارابه‌ران، حدود ۴۲ سال نوری از ما فاصله دارد و به سمت میانسالی می‌رود. دبران، دورترین ستاره از بقیه، ۶۵ سال نوری از ما فاصله دارد، سن بازنشستگی!

تا اینجا هستیم، ابط‌الجوزا سرخ رنگ را فراموش نکنید، درست در وسط شش‌ضلعی! جبار با دارا بودن دوستاره ابط الجوزا و رجل الجبار ، تنها صورت فلکی در آسمان شمالی است که دو ستاره با قدر اول دارد.

اکنون، ساعت به ۱۱ رسیده‌ایم و هنوز نیمه‌شب هم نشده!

اگر هوا خیلی سرد نیست و چند دقیقه وقت اضافه دارید، کمی بیرون بمانید و بگذارید چشمانتان به تاریکی عادت کند. به نظر می‌رسد دبران در یک گروه V شکل از ستارگان قرار دارد! این خوشه ستاره‌ای قلائص است. نزدیک‌ترین خوشه ستاره‌ای به زمین که حدود ۱۵۰ سال نوری از ما فاصله دارد. دبران بخشی از این خوشه نیست، در واقع از دیدگاه ما جلوی آن قرار دارد. در غرب شش‌ضلعی، به دنبال خوشه پروین بگردید و ببینید چند تا از هفت خواهران را می‌توانید بشمارید و فراموش نکنید که به دنبال سحابی ابری جبار در وسط شمشیر جبار بگردید!

این مناظر با چشم غیرمسلح زیبا هستند، اما اگر دوربین دوچشمی دارید، بسیار دیدنی تر هستند.

درست همزمان با اوج گرفتن شش ضلعی زمستانی در جنوب آسمان، سه ستاره مثلث بهاری شروع به نشان دادن چهره خود در شرق می‌کنند. اولین آنها ستاره قلب الاسد است. ستاره‌ی Regulus یا همان قلب الاسد حدود ساعت ۸:۳۰ شب به وقت محلی طلوع می‌کند، اما ممکن است به اندازه‌ی کافی از پشت بام‌ها بالا نباشد که تا نیمه‌های شب به راحتی دیده شود.

Regulus کم‌نورترین ستاره از بین تمام ستاره‌های قدر اول است، بنابراین ممکن است در ابتدا به چشم شما نیاید. می توانید این ستاره را با جستجوی آن در پایین صورتواره‌ی “داسی شکل” بیابید. این صورتواره به شکل علامت سوال معکوس در صورت فلکی اسد قرار دارد و رصد آن به سادگی امکان پذیر است.

یکی دیگر از ستاره‌های مشهور آسمان Arcturus یا سماک رامح در صورت فلکی گاوران است. این ستاره کمی بعد از نیمه شب به این مجموعه اضافه می‌شود. Arcturus چهارمین ستاره‌ی درخشان در کل آسمان شب و دومین ستاره‌ی درخشان قابل مشاهده در آسمان نیمکره شمالی است. این ستاره یک غول سرخ در فاصله‌ی حدود ۳۷ سال نوری است که از رشته‌ی اصلی گذر کرده است. این بدان معناست که از همجوشی هیدروژن در هسته‌ی خود فاصله گرفته است. میلیاردها سال بعد، خورشید ما نیز وقتی تمام سوخت هیدروژن خود را مصرف کرده و شروع به همجوشی هلیوم کند، به همان نوع ستاره تبدیل خواهد شد. به نوعی، نگاه کردن به ستاره سماک رامح مانند نگاه کردن به آینده خودمان است.

حدود ساعت ۱:۳۰ بامداد صبح سال نو، ستاره عیوق طلوع می‌کند، هرچند کمی طول می‌کشد تا به اندازه کافی بالا بیاید تا بتوانیم آن را ببینیم.

خب، ما این کار را انجام داده‌ایم. تقریباً به پایان تور خود رسیده‌ایم. آخرین ستاره باقی مانده، ابرغول قرمز درخشان آنتارس است. قلب العقرب از شروع سپیده دم، حدود ساعت ۵:۳۰ صبح سال نو، طلوع می‌کند.

مانند فم‌الحوت، آنتارس هرگز از حدود ۲۰ درجه بالاتر از افق نمی‌رود. اکثر ما به دیدن آن در تابستان عادت داریم.

بیشتر ما به دیدن آن در ماه‌های تیر و مرداد ، به شکل درخشان، قرمز و آتشین عادت داریم، بنابراین دیدن عقرب که مخفیانه در یک صبح سرد می‌درخشد، ممکن است کمی گیج‌کننده و سخت باشد. با این حال، دیدن ستاره‌های خارج از فصل همیشه سرگرم‌کننده است، اینطور نیست؟ باید قبل از طلوع خورشید آن ها را سریع نگاه کنیم!

من همیشه همه آنها را نمی‌بینم، اما اگر حداقل سعی نکنم این ۱۵ ستاره را ببینم، تعطیلات مثل قبل نخواهد بود! چه تازه با آسمان آشنا شده باشید و چه دهه‌هاست که به تماشای آن مشغول هستید، این یک راه عالی برای گذراندن شب سال نو با دوستان قدیمی و عاشقان آسمان است.

ترجمه مقاله ای از مجله sky&telescope با عنوان ۱۵ ستاره درخشان در شب سال نو