بررسی جامع اجرام درون یک منظومه

در منظومه‌ی خورشیدی ما و سایر سامانه های ستاره‌ای، قطعاً حدّاقل یک ستاره وجود دارد که بر دیگر اجرام از نظر جرم و گرانش غالب است.
هدف ما در این مقاله بررسی ویژگی های ستاره ها نیست و به دیگر اجرام موجود در سامانه‌ها می‌پردازیم.

مهم ترین اجرام موجود در یک منظومه‌ی خورشیدی

معروف ترین اجرام غیر ستاره‌ای موجود در سامانه ها به ترتیب اندازه عبارت اند از:

• سیّاره (Planet)
• سیّاره‌ی کوتوله (Dwarf Planet)
• قمر (Natural Satellite)
• سیّارک (Asteroid)
• شهاب سنگ (Meteor)
• دنباله دار (Comet)
• غبار میان سیّاره‌ای (Interplanetary Dust/Medium)

 البته شهاب سنگ ها و دنباله دار ها از نظر حجم بسیار متغیّیر اند و ممکن است در فهرست بالا جا‌به‌جا شوند؛ در این مقاله ویژگی های دنباله دار ها و شهاب سنگ ها را نیز مورد بررسی قرار نمی‌دهیم.
(رجوع شود به مقاله‌ی شهاب،شهاب سنگ و دنباله دار)

سیّاره

پس از ستاره ها، سیّارات بزرگترین اجرام موجود در منظومه ها هستند. مطابق تعریف اتحادیه بین‌المللی نجوم (IAU)، یک جسم برای سیّاره بودن باید چند ویژگی اصلی داشته باشد:

1. چرخش مستقل به دور ستاره. یعنی نباید به‌شدت تحت تأثیر گرانش اجرامی غیر گرانش جسم غالب در منظومه قرار گیرد.
2. داشتن شکل تقریباً کروی. یعنی قطب ها و استوای آن قابل تشخیص باشند.
3. توانایی تمیز کردن مدار خود. گرانش سیّاره باید به حدی باشد که بتواند اجرام نزدیک خود را یا جذب کند و یا تخت تأثیر شدید گرانش خود قرار دهد تا مدار مشخصی داشته باشد.
4. شکل مدار آن نزدیک به دایره باشد. تقریباً در همه‌ی سیستم های مداری، اجسامی که مدار بسته دارند در مداری بیضوی به دور جسم غالب می‌گردند، ولی میزان بیضویّت مدار، با جرم و گرانش جسم، رابطه‌ی عکس دارد (در شرایط ایده‌آل و معمولی)، یعنی هر چه جرم جسم بیشتر شود، میزان بیضویت مدار آن یا اصطلاحاً خروج از مرکز مداری(e) آن کمتر می‌شود. بنابراین یک سیاره باید خروج از مرکز ناچیزی داشته باشد، برای مثال بیشترین خروج از مرکز سیّارات مربوط به عطارد است با مقدار 0.206 که خیلی زیاد نیست. خروج از مرکز برای یک جسم با مدار بسته همیشه بین صفر و یک است.

از نظر فیزیکی، معمولاً یک سیّاره به قدری بزرگ است که بتواند اتمسفر نسبتاً ضخیم و میدان مغناطیسی ایجاد کند. اما این در مورد همه‌ی سیّارات درست نیست، مثلا عطارد جوّ قابل توجّه ندارد و مریخ هم عملاً میدان مغناطیسی ندارد.
همچنین سیّاره قادر به باز تولید انرژی به شکل نور و گرما (مانند ستاره ها) نیست

سیّاره‌ی کوتوله

مهم ترین تفاوت سیّارات کوتوله یا خرده سیّارات با سیّارات، در تمیز کردن مدار خود است. جرم خرده سیّاره ها بسیار کمتر از سیّارات است. به همین دلیل میدان گرانشی کوچک تری دارند و نمی‌توانند دیگر اجرام مدار خود را از حرکت مستقل یا به طور کلّی حرکت باز دارند.
سیّاره های کوتوله معمولاً شکل کروی دارند و حتی در مواردی مثل پلوتو فعّالیت های  ژئولوژیکی گزارش شده است.
اغلب سیّارات کوتوله در کمربند کویپر یافت می‌شوند ولی یک سیّاره‌ی کوتوله نیز در کمربند سیّارکی وجود دارد.
پلوتو(Pluto)، هائومیا(Haumea) و ماکی ماکی(Make Make) از مهم ترین و بزرگترین خرده سیّارات کمربند کویپر اند. و اریس نیز به عنوان یک خرده سیّاره‌ی بزرگ با فاصله‌ای بالغ بر 14 میلیارد کیلومتر، جزء دور ترین اجرام منظومه‌ی ما طبقه بندی می‌شود.
سِرِس (Ceres)با قطر 950 کیلومتر تنها خرده سیّاره و بزرگترین جرم کمربند سیّارکی است.

لازم به ذکر است برخی از خرده سیّارات دارای قمر ، حلقه و اجزای عجیب دیگر هستند مانند پلوتو که بیش از شش قمر دارد. یا هائومیا که یک حلقه دارد.
برای دریافت اطلاعات بیشتر در مورد اقمار پلوتو، به مقاله‌ی کمربند کویپر مراجعه کنید.

قمر

قمر جرمی است که مدار مستقل ندارد و در واقع جرم مزاحم در مدار سیّاره یا خرده سیّاره به حساب می‌آید.
اقمار اندازه های مختلفی دارند. به طوری که می‌توانند حتّی بزرگتر از یک سیّاره باشند. (مثل گانیمِد، یکی از اقمار مشتری)

برخی قمرها مانند اروپا (یکی از اقمار مشتری) و انسلادوس (یکی از اقمار زحل) دارای آب مایع زیر سطحی یا آب منجمد هستند. یعضی از آنها نیز دارای اتمسفر ضخیم هستند.(مثل تایتان، قمر زحل) و ممکن است شرایط اوّلیّه‌ی حیات را داشته باشند.

برخی دیگر دارای آتشفشان و صفحات تکتونیکی هستند.(مثل آیو، یکی از اقمار مشتری)
قمر ها همچنین می‌توانند ویژگی های مداری خاص برای میزبان خود(مثل قفل گرانشی) ایجاد کنند.

سیّارک

سیّارک‌ ها اجرامی کوچک و نامتقارن هستند که اغلب در کمربند سیّارکی یا مناطق دیگر منظومه‌ی شمسی حرکت می‌کنند. جرم آنها بسیار ناچیز است.
اگر اقمار را در دو دسته‌ از نظر اندازه طبقه‌بندی کنیم، سیّارک ها در دسته‌ی اقمار کوچک قرار می‌گیرند با این تفاوت که میزبان ندارند و در منطقه‌ی مشخصّی به نام کمربند سیّارکی سرگردان اند.
سیّارک ها معمولاً سنگی، فلزی یا ترکیبی از این دو هستند و برخی ممکن است دارای یخ و مواد آلی باشند.
به دلیل جرم کم، سیّارک ها تحت اثر گرانشی دیگر اجرام بزرگ نظیر مشتری ممکن است منحرف شوند و به نزدیکی زمین یا سیّاره‌ی دیگری بیایند. اغلب سیّارک ها با فاصله‌ی ایمن از کنار زمین می‌گذرند و احتمال برخورد معمولاً کم است.
از معروف ترین سیّارک های شناخته شده می‌توان به وِستا(Vesta)، اِروس(Eros) و هِِبِه(Hebe) اشاره کرد.

غبار میان سیّاره‌ای

به مجموع گازها ، ذرات غبار و پرتو های خورشیدی که در فضای میان سیّارات یک منظومه وجود دارد، غبار میان سیّاره‌ای می‌گویند.
غبار میان سیّاره‌ای بیشتر از ذرات بسیار ریز سنگی، فلزی و یخی که از دنباله‌دارها، سیارک‌ها و برخوردهای فضایی برجای مانده‌ اند یا ذرات پلاسمای ناشی از باد های خورشیدی تشکیل شده است.
به طور کلّی غبار میان سیّاره ای ذرّات مجموعه‌ای از بسیار ریز منظومه است. 

ارجاع

شهاب،شهاب سنگ و دنباله دار

کمربند کویپر

کمربند سیّارکی

قفل گرانشی