دایرة البروج چیست؟ آشنایی با مسیر سالانه‌ی خورشید و مختصات دایرة البروجی

آسمان یکی از زیباترین نقاشی های خداوند است . نقاشی ای که خیلی از ما آن را در بسیاری از شب ها می بینیم و از آن لذّت می بریم ؛ اما شاید به این فکر نکرده باشید که خورشید، ماه و سیاراتی مثل مریخ و مشتری، همیشه از یک مسیر مشخص در آسمان عبور می‌کنند. در واقع یک جاده ی مخفی ! بله !  انگار که در دل آسمان ، یک جاده مخفی در آسمان کشیده شده که همه‌ی اجرام شاخص منظومه شمسی مثل خورشید و سیارات در آن رفت و آمد می‌کنند و این جاده‌ی مخفی « دایرة البروج» نام دارد!

در این مقاله می‌خواهیم ببینیم این دایره دقیقاً چیست، چرا سیاره‌ها در آن حرکت می‌کنند، چه تأثیری روی فرهنگ و تاریخ ما گذاشته، برج‌های فلکی چه ربطی به آن دارند، مختصات دایرة البروجی چیست و آن دو مدار فرضی روی کره زمین به نام رأس‌السرطان و رأس‌الجدی چه معنایی دارند.

دایره البروج و صفحه‌ی آن چیست ؟

اگر از روی زمین به آسمان نگاه کنیم، به نظر می‌رسد که خورشید هر روز طلوع و غروب می‌کند. اما اگر دقیق‌تر نگاه کنیم، متوجه می‌شویم که خورشید در طول یک سال، نسبت به ستارگان پس‌زمینه جابه‌جا می‌شود. مسیری که خورشید در این جابه‌جایی طی می‌کند، یک دایره کامل است روی کره آسمان. اسم این دایره را دایرة البروج (Ecliptic) گذاشته‌اند. یعنی دایره ای در دل کره‌ی سماوی که از برج های فلکی عبور می کند و آن ها را قطع می‌کند.
در واقع اگر آسمان را مثل یک گنبد بالای زمین ببینیم، خورشید روی این گنبد حرکت می‌کند و مسیرش تقریباً یک دایره کامل را می‌پیماید. چرا که زمین به دور خورشید می‌گردد و این باعث می‌شود که از دید ناظر زمینی ، خورشید ، در آسمان حرکت کند.

زمین به دور خورشید می‌گردد. صفحه‌ای که مدار زمین در آن قرار دارد، «صفحه دایره‌البروج» نام دارد. یعنی اگر یک صفحه شیشه‌ای بزرگ در فضا تصور کنید که مدار زمین روی آن کشیده شده باشد، آن صفحه همان صفحه دایره‌البروج است.

زاویه‌ی بین قطب و استوای زمین دقیقاً 90 درجه است. اما با دايرة البروج زاویه ای معادل 66.5 (تقریباً) درجه می‌سازد.
یعنی صفحه‌ی مداری زمین دقیقا با صفحه‌ی مداری خورشید منطبق نیست و با هم زاویه ای حدود 23.5 درجه دارند به همین دلیل است که فصل‌ها به وجود می‌آیند و خورشید همیشه بالای استوا نمی‌تابد. پیشنهاد می شود مقاله‌ی زیبای پیدایش فصول را در سایت شکارچی بخوانید.

چرا سیارات و ماه در این مسیر حرکت می‌کنند؟

شاید این سوال برایتان پیش بیاید که چرا این مسیر دچار اختلال نمی شود یا مثلا یکی از سیارات یا ماه در آسمان شب از کنار ستاره قطبی یا از درون دب اکبر یا صورت فلکی اژدها رد نمی شوند ؟! جواب این پرسش به چگونگی تولد منظومه شمسی بر می گردد.
حدود ۴٫۶ میلیارد سال پیش، منظومه شمسی ما یک ابر بزرگ از گاز و غبار بود که به آرامی می‌چرخید. کم کم این ابر ، متراکم شد و به شکل یک دیسک گردان درآمد. خورشید در مرکزِ متراکم و حجیم این دیسک شکل گرفت و سیارات هم از موادی که در همین دیسک باقی مانده بودند، ساخته شدند. به همین دلیل، تقریباً همه سیارات در یک صفحه و مدارهای تقریبا منطبق به دور خورشید می‌گردند. از دید ما روی زمین، این صفحه مشترک همان صفحه‌ی دایرة البروج است.

اهمیت تاریخی و فرهنگی دایرةالبروج:

دایرةالبروج فقط یک خط فرضی در کتاب‌های نجومی نیست! بلکه تمدن‌های باستانی ، هزاران سال پیش ، متوجه این مسیر شدند و از روی آن تقویم خود را ساخته اند!! به عنوان مثال مصریان باستان زمانی که متوجه می شدند که خورشید در این ایام در حوالی ستاره‌ی شعرای یمانی در آسمان قرار دارد(در اواخر بهار)، پیش بینی می کردند و حدس می زدند که به زودی رود نیل طغیان میکند و وقت کشاورزی نیز فرا می رسد!
بابِلی ها برای اولین بار ، مسیر دایرةالبروج را به دوازده قسمت مساوی تقسیم کردند که بعدها هر یک از این قسمت ها ، در قلمرو صورت فلکی های مشخصی قرار گرفت! این دوازده قسمت را برج‌های فلکی نامیدند که در تقویم ها و طالع‌بینی نیز کاربرد دارد البته که امروزه پیوستگی بین علم نجوم و طالع بینی از هم جدا شده اند ، اما این نام ها و تقسیم بندی ها هنوز در زندگی روزمره ما کاربردی هستند!بابِلی ها برای اولین بار ، مسیر دایرةالبروج را به دوازده قسمت تقسیم کردند و هر قسمت را به اسم صورت فلکی آن ماه نامیدند! این دوازده قسمت همان برج‌های فلکی هستند که در تقویم ها و طالع‌بینی نیز می‌شنوید. هر چند امروزه پیوستگی بین علم نجوم و طالع بینی از هم جدا شده اند ، اما این نام ها و تقسیم بندی ها هنوز در زندگی روزمره ما کاربردی هستند!

منطقه البروج چیست؟
منطقه البروج (ناحیه‌ی دایره البروج – Ecliptic Zone) یا Zodiac به آن نوار و کمربندی از آسمان گفته می‌شود که در امتداد دایره البروج قرار دارد و شامل مسیر حرکت ظاهری خورشید، ماه و سیارات است. این منطقه معمولاً حدود ۸ تا ۹ درجه در هر طرف دایره البروج گسترده می‌شود. بنابراین، کل پهنای منطقه البروج حدود ۱۶ تا ۱۸ درجه است.

پس در نتیجه دانستیم که در واقع به صورت ظاهری ، خورشید ، هر ماه در دل یکی از برج های فلکی 12 گانه قرار دارد و به جهت حرکت زمین در مدار خود ، ما تصور می کنیم به مرور زمان ، مرتبا موقعیت خورشید نسبت به ستارگان پس زمینه تغییر می کند و وارد صورت های فلکی بعدی می شود!!

بروج ، چه صور فلکی هستند؟!!

دوازده برج فلکی که خورشید در طول یک سال از میان آنها عبور می‌کند، به ترتیب عبارتند از:

1- حمل – فروردین – Aries  – نماد این برج ، قوچ (شاخ های قوچ) است. ♈

2- ثور – اردیبهشت – Taurus – نماد این برج ، گاو نر(سر و شاخ های گاو) است. ♉

3- جوزا – خرداد – Gemini – نماد این برج ، برادران دوقلو (دو خط موازی) هستند. ♊

4- سرطان – تیر – Cancer – نماد این برج، خرچنگ (دو بازوی خرچنگ) است. ♋

5- اسد – مرداد – Leo – نماد این برج ، شیر (دم و یال شیر) است.♌

6- سنبله – شهریور – Virgo – نماد این برج ، دوشیزه ای که خوشه های گندم در دست دارد، است. ♍

7- میزان – مهر – Libra – نماد این برج ، ترازو (کفه های ترازو ) است. ♎

8- عقرب – آبان – Scorpius – نماد این برج ، عقرب است. ♏

9- قوس – آذر – Sagittarius – نماد این برج کماندار (تیر و کمان) است.♐

10- جدی – دی – Capricornus – نماد این برج ، بز دریایی است. ♑

11- دلو – بهمن – Aquarius – نماد این برج آب ریز (موج آب) است. ♒

12- حوت – اسفند – Pisces – نماد این برج دو ماهی با یک نخ است. ♓          

متاسفانه برخی افراد نالایق و کم خرد از عدم شناخت کافی مردم جامعه نسبت به علم نجوم سوء استفاده کرده و آنها را با حرکت خورشید در این برج های فلکی ، فریب می‌دهند.
آگاه باشید قرارگیری خورشید در هر یک از این صورت های فلکی هیچ خوش‌یمنی یا بدیمنی از نظر علمی ندارد و قرار گیری هر جرم آسمانی در موقعیتی خاص از آسمان هیچ تأثیری روی زندگی مردم ندارد مگر اثر گرانشی!
پس بدانید تنجیم، Astrology، طالع بینی و هر نام دیگری مشابه این ها که به چیزی مشابه رمّالی منتهی شود، مشتی دروغ است و خرافات.

مدار رأس‌السرطان و رأس‌الجدی زمین چه ارتباطی با برج های فلکی دارند؟!

همان طور که قبل تر اشاره شد ، صفحه دایره‌البروج با خط استوا ۲۳٫۵ درجه فاصله دارد. به خاطر همین زاویه، خورشید در طول سال گاهی به شمالی‌ترین و گاهی به جنوبی‌ترین نقطه خود نسبت به استوا می‌رسد. این دو نقطه را روی زمین با دو مدار فرضی نشان می‌دهند .

رأس‌السرطان (Tropic of Cancer): مدار فرضی روی زمین در عرض ۲۳٫۵ درجه شمالی. در روز اول تیرماه ، ۲۱ ژوئن (اول تابستان در نیمکره شمالی)، خورشید دقیقاً بالای سر ساکنان این منطقه قرار می‌گیرد. این روز بلندترین روز سال در نیمکره شمالی است . و از آن جایی که در گذشته ، در این ایام ، خورشید در برج سرطان (Cancer) یا خرچنگ قرار داشت ، این مدار را راس السرطان می نامند. امروزه به خاطر تقدیم اعتدالین ، خورشید کمی دیرتر وارد برج سرطان می شود.

رأس‌الجدی (Tropic of Capricorn): مدار فرضی روی زمین در عرض ۲۳٫۵ درجه جنوبی. در روز اول دی ماه ، ۲۱ دسامبر (اول زمستان در نیمکره شمالی)، خورشید دقیقاً بالای سر ساکنان این منطقه قرار می‌گیرد. این روز کوتاه‌ترین روز سال در نیمکره شمالی است. و از آن جایی که در گذشته ، در این ایام ، خورشید در برج جدی (Capricorn) یا بز قرار داشت ، این مدار را راس الجدی می نامند. امروزه به خاطر تقدیم اعتدالین ، خورشید کمی دیرتر وارد برج جدی می شود.

پس دانستیم که اسم این دو مدار هم از برج‌های فلکی گرفته شده است. در زمان باستان، خورشید در روز اول تابستان در برج سرطان بود (به همین دلیل رأس‌السرطان) و در روز اول زمستان در برج جدی بود (به همین دلیل رأس‌الجدی). اگرچه امروزه به خاطر جابه‌جایی آهسته محور زمین، خورشید در این روزها دیگر در آن برج‌ها نیست، اما اسم‌ها همچنان روی نقشه‌های جغرافیایی باقی مانده است .

مختصات دایره البروجی:

مختصات دايرة البروجی:
شبکه مختصات دايرة البروجي برای مشخص کردن موقعیت اجرام در نزدیکی دايرة البروج استفاده می‌شود. این سیستم شامل دو پارامتر اصلی است:

الف) طول دايرة البروجی (Ecliptic Longitude, λ):

مانند طول جغرافیایی بر زمین است و موقعیت جسم را روی طول دايرة البروج مشخص می کند، از نقطه‌ی اعتدال بهاری شروع شده و از 0 تا 360 درجه اندازه‌گیری می‌شود؛ در واقع به کمک طول دايرة البروجي می‌توان فهمید که جسم در چه نقطه‌ای از مسیر سال قرار دارد

ب) عرض دايرة البروجی (Ecliptic Latitude, β):

مانند عرض جغرافیایی بر زمین است و زاویه‌ی جسم نسبت به دايرة البروج را نشان می‌دهد که از 90+ تا 90- متغیر است

با ترکیب طول و عرض دايرة البروجي، می‌توان موقعیت دقیق هر جرم روی این مسیر را مشخص کرد.

نکته: کاربرد اصلی شبکه‌ی مختصات دايرة البروجي محاسبه و پیش‌بینی اتفاقات درون منظومه‌ی شمسی بر حسب قواعد ثابت شده‌ی علمی است. مثل پیش بینی خورشید گرفتگی و ماه گرفتگی یا تعیین موقعیت دقیق سیارات.

نتیجه:

با این که شاید هیچ کدام مان متوجه نشویم ، ولی هر وقت که ما به تقویم نگاه می کنیم ، در واقع داریم از یکی از مفاهیم نجومی و آسمانی کمک می گیریم! دایره‌البروج و شبکه مختصات دایره‌البروجی به ما کمک می‌کنند تا موقعیت اجرام نزدیک به مسیر خورشید را به‌صورت دقیق روی آسمان مشخص کنیم. این سیستم پایه‌ای برای مطالعه حرکت سیارات، خورشید و ماه است.

منابع: کتب Astronomy: A Beginner’s Guide to the Universe -The Cosmic Perspective – The Cosmic Perspective – The Cambridge Guide to the Constellations –  Astronomy Today

نویسندگان: امیرعلی پورصالحی و پرهام مهدی نژاد
ویرایش شده توسط محمدهادی صدقی در تاریخ 1405/2/31