صورت فلکی چیست؟ معرفی کامل صور فلکی، کاربردها و نقش آن‌ها در ستاره‌شناسی

در گذشته‌های دور ، مردمانى كه سر به آسمان بلند مى كردند، طرح هايى در ميان ستاره ها مى ديدند. يكى خرچنگى را مى ديد كه طرح بدن و پاهايش در ميان ستاره ها نمايان بود. ديگرى شكارچى بزرگى را مى ديد كه سه ستاره‌ی هم نور، كمربندش بودند و بازوى كشيده اش به گُرزى از ستاره مى رسيد. آن ديگرى اسب بالدارى را مى ديد. و به اين ترتيب، در طول سال ها، ستاره ها به گروه هاى خيالى يا همان صورت هاى فلكى تقسيم شدند. امروز تعداد اين صورت هاى فلكى ٨٨ عدد است كه تمام آسمان را مى پوشانند، بدون اينكه باهم تداخلى داشته باشند يا اينكه ميانشان فضاى خالى بماند. هر ستاره اى كه مى بينيد به يكى از آنها متعلق است!
در این مقاله تلاش میکنیم، از صور فلکی بگوییم از تاریخچه و اهمیت تاریخی و فرهنگی آن ها ، از نقش آن ها در زندگی بشر ، به دسته بندی های صور فلکی اشاره کنیم ، فهرست صورفلکی شمالی و حتی نیمکره‌ی جنوبی را معرفی کنیم ، با صورفلکی شاخص آشنا شویم ، بدانیم که صور فلکی دورقطبی چه هستند ؟ برج های فلکی چیستند و ارتباطشان با صور فلکی چیست؟ و ستارگان را چطور به واسطه‌ی صورت های فلکی ، نامگذاری می کنند؟!

صورت فلکی چیست؟

در زبان لاتین ، Constellation به معنای صورت فلکی است که ترکیبی از دو کلمه‌ی لاتین Con به معنای «با هم » و Stella به معنای «ستاره» است. پس به عبارتی ساده ، صورت فلکی یعنی گروهی ستاره ، ولی در کل می توان صورت فلکی را چنین تعریف کرد : ستاره‌هایی که به گروه های خیالی تقسیم بندی شده اند تا به آسانی مورد شناسایی و مطالعه قرار گیرند.

تاریخچه و پیشینه‌ی صور فلکی :

به جرأت مى توان گفت، انسانها هزارها سال زودتر از آنكه، كره‌ی خاكى خود را بشناسند، آسمان را مى شناخته اند و به جاى اينكه نقشه اى از زمين رسم كنند، طرح آسمان را مى كشيده اند. قضيه روشن است، زيرا هرگاه در زير آسمانِ شب هاى بدون مهتاب آن زمان ، دراز مى كشيدند، به راحتى پهنه‌ی گسترده‌ی كبودى را در برابر خود مى يافتند كه غرق در ستارگان است. در حالى كه گذشتن از قطعه اى از خاک به جاى ديگر وكشف آن، به این راحتی و آسانی نبود!
كوچكى و بزرگى ستارگان، كم نور و پرنور شدنشان، آمدن و رفتن شان و منفجر شدن و سوختن شان، انسانها را به تأمّل، تخيّل و تفكّر واداشته وسرانجام به كنجكاوى و پژوهش كشانده و مى كشاند.

اشكالى كه تجمّع ستارگان در ناحيه اى از آسمان با يكديگر مى ساختند، تصاوير گوناگونى را به ذهن های مردمان القاء مى كردند و منشاء نامگذاری ها و ابداع اسطوره هاى جالب و جذابى مى شدند. اين تصاوير كه از كشيدن خطوطى فرضى از ستاره اى به ستاره‌ی دیگر پديد مى آمدند، خود علتی براى دسته بندى ستارگان شده و صورت فلكى نام گرفته است. به عنوان مثال دسته اى از ستارگان را كه طبقات بالا و مرفه جامعه‌ی آن روز ايران، «هفت اورنگ مهين» مى ناميدند، بقيه مردم ، به شكل خرس نشسته‌اى ديده و از اين رو آن را «خرس بزرگ» می‌گفتند. همين صورت فلكى را برخى از مردم به ويژه در غرب به شكل ملاقه (Dipper) و برخى ديگر ، شبيه گاوآهن تصوّر می کردند و بدين نام ها مى ناميدند.

گفتنى است كه به جز چند صورت فلكى كه نامشان تداعى كننده تصوير هاى ويژه‌اى است، مانند شکارچی یا دجاجه یا عقرب ، بقيه شباهتى با نام تخيّلى خود ندارند!
از نظر تاريخى و به طور مشخّص مى توان گفت كه ساکنان کناره‌ی رودخانه هاى دجله و فرات حتى در 7000 سال پيش، شمارى از نقش های آسمانى را شناخته بودند . پس از آنان، «چينی‌ها»، «مصری‌ها»، «كَلدانی‌ها»، «ايرانی‌ها» و «يونانى ها»، نيز به نوبه‌ی خود بر غناى اين گنجينه افزوده‌اند.
برخى از اين صورت هاى فلكى را كه «ايرانی‌ها» ابداع كرده بودند، داراى
نام هاى فارسى بودند، اما اسطوره هاى ايرانى، متاسفانه و صد افسوس به علّت تهاجمات مكرّر اقوام بيگانه و رقابت هاى خصومت آميز داخلى، همچون از بين بردن همه‌ی آثار فرهنگى وهنرى «اشكانيان» به وسيله‌ی «ساسانيان» و آثار «ساسانيان» به دست اعراب، از بين رفته اند!! امّا به علّت همسايگى و تأثير متقابلى كه دو فرهنگ يونانى و ايرانى به علل گوناگون بر يكديگر داشته اند، صورفلکی مبتنی بر اساطیر یونانی توسط ایرانیان پذیرفته شد.

در حدود ۴۵۰۰ سال قبل مردم شرق مديترانه شروع به تقسيم بندى آسمان با نقش هاى خيالى كرده بودند! نام اين نقوش از ايزدان، ايزدبانوان، پهلوانان و جانوران است. قديمى ترين و تا حدودى كامل ترين شرح و توصيف باقى مانده از گنبد ستاره ها به حدود 4000 سال قبل باز مى‌گردد! در آن زمان ۴۳ نقش آسمانى شناخته شده بود. برخى دیگر از نقوش هم در دوران يونان باستان به آن ها اضافه شدند.
در حدود ١٨٠٠ سال قبل، بطلميوس ، دانشمند يونانى، توانست 48 صورت فلكى را در كتاب معروف خود، یعنی المجسطى، فهرست بندى كند. مى دانيم كه در كل ٨٨ صورت فلكى از هر دو نيم كره شمالى و جنوبى زمين قابل مشاهده است، كه از اين ٨٨ صورت، 48 مورد آن را بطلميوس فهرست بندى كرد و در كتاب خود مشخصات هزار ستاره را تهيه كرد. 40 نقش باقيمانده از حدود قرن هفدهم به بعد به علت اكتشافات نيمکره‌ی جنوبى زمين ، كشف و نامگذارى شدند. اسطوره هاى صور فلكى فقط به 48 نقش كهن آسمانى مرتبط مى شوند و 40 مورد ديگر ، چون مدرن هستند اسطوره اى ندارند. اسطوره‌ی برخى از اين 48 نقش ، با يكديگر داراى اشتراكات و تلاقى اند!
از قرن شانزدهم به بعد كه اروپايى ها مناطق جنوبى كره‌ی زمين را كشف كردند، كم كم ستاره هاى قابل مشاهده از آن نيمكره هم، براى سهولت در تشخيص ، در قالب صور فلكى فهرست شدند.
در اوايل قرن هفدهم، يوهان باير ، اخترشناس آلمانی نيز روى ١٢ صورت فلكى در آسمان نيم كره‌ی جنوبى نام نهاد، همچنين هموطن معاصر او ، ياكوب بارچ ، 3 صورت فلكى ديگر را نامگذارى كرد. در سال 1687 ، يوهان هوليوس توانست 7 اسم ديگر به اين مجموعه اضافه كند و نيكلا لويى دولاكاى پس از سفر به مناطق جنوبى آفريقا نيز 14 صورت فلكى ديگر را نامگذارى كرد.

در طول تاريخ و به ويژه پس از اختراع دوربين ها و تلسكوپ‌ها، به تدريج به تعداد صورت هاى فلكى افزوده و نقشه‌ی آسمان كامل شده است. تاكنون اتحاديه بين المللى ستاره شناسان (IAU) ، ٨٨ صورت فلكى را به رسميّت شناخته است، كه در حدود 55 تای آن ها صورفلکی نیمکره شمالی شناحته می شوند و 33 تای دیگر از صورفلکی جنوبی. در ادامه به بررسی آن ها خواهیم پرداخت البته پس از اشاره به یک نکته‌ی مهم !

نکته‌ی بسیار مهم !

ستارگان و ساير اجرام آسمانی كه در يک صورت فلكى دسته بندى شده اند، هيچ گونه ارتباط مستقيمى با يكديگر نداشته و گاه ممكن است ميليون ها سال نورى نیز از يكديگر فاصله داشته باشند!! در ضمن بسيار پيش مى آيد كه يكى از صورفلکی داراى چندين خوشه كهكشانى كه هر يک از هزاران و يا ميليون ها كهكشان تشكيل شده اند، باشد و يا ديگرى فقط داراى تعداد محدودى ستاره باشد. بنابر اين گروه بندى ستارگان در يک صورت فلكى، تنها نتیجه‌ی تصوّرى است كه ما با ديدن آنها از روى زمين داريم!

نقش صور فلکی در زندگی بشر:

صورت‌های فلکی هزاران سال است که در زندگی بشر نقش مهمی ایفا می‌کنند. پیش از اختراع قطب‌نما، سامانه‌های ناوبری مدرن و نقشه‌های دقیق، انسان‌ها با مشاهده ستارگان و صورت‌های فلکی مسیر خود را در خشکی و دریا پیدا می‌کردند. برخی از مشهورترین صورت‌های فلکی مانند دب اکبر، ذات‌الکرسی و شکارچی (جبار) به عنوان نشانه‌هایی برای جهت‌یابی و تعیین موقعیت در آسمان شب مورد استفاده قرار می‌گرفتند.
علاوه بر جهت‌یابی، صورت‌های فلکی ابزاری برای سنجش زمان و فصل‌های سال نیز بودند. تمدن‌های باستانی از طلوع و غروب برخی صورت‌های فلکی برای پیش‌بینی تغییر فصل‌ها، زمان کاشت و برداشت محصولات کشاورزی و تنظیم تقویم‌های سالانه استفاده می‌کردند. به همین دلیل، دانش ستاره‌شناسی و شناخت صورت‌های فلکی ارتباط نزدیکی با کشاورزی، دریانوردی و زندگی روزمره انسان‌ها داشت.
صورت‌های فلکی همچنین در فرهنگ، اسطوره‌شناسی و هنر تمدن‌های مختلف جایگاه ویژه‌ای پیدا کردند. یونانیان باستان، مصریان، ایرانیان و بسیاری از تمدن‌های دیگر برای گروه‌های مختلف ستارگان داستان‌ها و افسانه‌هایی خلق کردند که برخی از آن‌ها تا امروز باقی مانده‌اند. بسیاری از نام‌های رایج صورت‌های فلکی امروزی ریشه در همین روایت‌های تاریخی و اساطیری دارند.
امروزه اگرچه صورت‌های فلکی دیگر نقش حیاتی گذشته را در جهت‌یابی و زمان‌سنجی ندارند، اما همچنان یکی از مهم‌ترین ابزارهای آموزش نجوم و رصد آسمان شب به شمار می‌روند. منجمان آماتور با یادگیری صورت‌های فلکی می‌توانند ستارگان، سیارات، خوشه‌های ستاره‌ای، سحابی‌ها و دیگر اجرام آسمانی را آسان‌تر پیدا کنند. به همین دلیل، شناخت صورت‌های فلکی همچنان یکی از نخستین و مهم ترین موضوعات در یادگیری علم نجوم و رصد آسمان محسوب می شود.
در ادامه‌ی مقاله نیز با نقش صورفلکی در جهت یابی آشنا خواهیم شد و همچنین در مورد نقش کلیدی صورت های فلکی در نامگذاری ستارگان بی شمار آسمان ، خواهیم گفت.

صور فلکی نیمکره های شمالی و جنوبی آسمان:

آسمان شب از دید ستاره‌شناسان به دو بخش اصلی، نیمکره‌ی شمالی آسمان و نیمکره جنوبی آسمان تقسیم می‌شود. این تقسیم‌بندی بر اساس امتداد استوای زمین به کره آسمان انجام شده و به اخترشناسان کمک می‌کند موقعیت اجرام آسمانی را دقیق‌تر مشخص و مطالعه کنند.

از آنجا که زمین کروی است، هر ناظر تنها بخشی از کره آسمان را مشاهده می‌کند. به همین دلیل، برخی صورت‌های فلکی فقط از عرض‌های جغرافیایی نیمکره شمالی زمین قابل مشاهده هستند و برخی دیگر تنها در نیمکره جنوبی دیده می‌شوند. البته تعدادی از صورت‌های فلکی نیز در نواحی نزدیک به استوای زمین قرار دارند و از هر دو نیمکره قابل رصد هستند. بنابراین، محل قرارگیری ناظر روی زمین نقش تعیین‌کننده‌ای در این دارد که کدام صورت‌های فلکی در طول سال برای او قابل مشاهده باشند.

نیمکره‌ی شمالی آسمان:

نیمکره شمالی آسمان میزبان برخی از مشهورترین و شناخته‌شده‌ترین صورت‌های فلکی است که بسیاری از آن‌ها از ایران و سایر کشورهای نیمکره شمالی به‌راحتی برای اکثریت جمعیت کره‌ی زمین قابل مشاهده هستند. در جدول زیر، صورت‌های فلکی نیمکره شمالی به همراه ویژگی‌های کلی آن‌ها معرفی شده‌اند تا دیدی سریع و جامع از این بخش از آسمان به دست آورید.(لازم به ذکر است برخی از صورفلکی اشاره شده مانند عقرب و حوت جنوبی و کوره از صور فلکی جنوبی محسوب می شوند اما به جهت شاخص بودن در آسمان ایران ، ذکر شده اند.)

معرفی مختصر برخی صورفلکی شاخص به همراه تصاویرشان:

نیمکره‌ی جنوبی آسمان:

نیمکره‌ی جنوبی آسمان بخش دیگری از کره‌ی آسمان است که در جنوب استوای سماوی قرار دارد. بسیاری از صورت‌های فلکی این ناحیه از عرض‌های جغرافیایی نیمکره‌ی شمالی، از جمله بیشتر نقاط ایران، هرگز یا تنها به‌صورت محدود قابل مشاهده هستند. به همین دلیل، بسیاری از علاقه‌مندان به نجوم در ایران کمتر فرصت رصد این صورت‌های فلکی زیبا را پیدا می‌کنند.
با حرکت زمین به دور خورشید و تغییر موقعیت ناظر روی کره زمین، بخش‌های مختلفی از آسمان در طول سال قابل مشاهده می‌شوند. با این حال، فاصله زیاد برخی صورت‌های فلکی از استوای سماوی باعث می‌شود که تنها از کشورهای نیمکره جنوبی مانند استرالیا، نیوزیلند، آفریقای جنوبی، برزیل ، شیلی و آرژانتین بتوان آن‌ها را به‌طور کامل مشاهده کرد.
صورت‌های فلکی نیمکره‌ی جنوبی میزبان برخی از شگفت‌انگیزترین اجرام اعماق آسمان هستند؛ از جمله دو کهکشان اقماری راه شیری، سحابی‌های درخشان و خوشه‌های ستاره‌ای چشمگیر که بسیاری از آن‌ها در آسمان نیمکره‌ی شمالی دیده نمی‌شوند. در جدول زیر، صورت‌های فلکی نیمکره‌ی جنوبی آسمان ، معرفی شده‌اند.
(لازم به ذکر است مِیل در مختصات سماوی ، معادل عرض جغرافیایی در محتصات زمینی است)

صور فلکی دورقطبی شمالی:

وقتی شب‌ها به آسمان نگاه می‌کنیم، ممکن است تصور کنیم که تمام ستاره‌ها ، به علت گردش زمین ، در حال حرکت و چرخش هستند. اما در نقطه‌ای از آسمان شمالی، گروهی از ستاره‌ها و صورت‌های فلکی وجود دارند که گویی زمان برایشان معنا ندارد. آن‌ها نه طلوع می‌کنند و نه غروب؛ بلکه مانند عقربه‌های ثابت، همواره در آسمان باقی می‌مانند و همواره بالای افق هستند. به این گروه، «صور فلکی دور قطبی» یا Circumpolar Constellations می‌گویند. این صور فلکی نه تنها برای ناوبران قدیمی حیاتی بودند، بلکه امروزه نیز کلید درک عکاسی نجومی و جهت‌یابی دقیق هستند.
ستارگان دورقطبی را به شرط آن که شرایط اجازه دهد ، هر شب سال می توان دید. در طول روز هم اگر نور خورشید، آسمان را روشن نمی کرد ، صور فلکی دورقطبی و ستارگانشان ، قابل رویت بودند!

چرا صور فلکی دورقطبی شمالی هرگز غروب نمی‌کنند؟

علت این پدیده به چرخش زمین و محور چرخش آن مربوط می‌شود. محور زمین در آسمان به نقطه‌ای نزدیک ستاره قطبی (Polaris) اشاره می‌کند و به همین دلیل تمام ستارگان و صورت‌های فلکی در ظاهر، پیرامون این نقطه دوران می‌کنند. اگر یک صورت فلکی به اندازه کافی به قطب شمال آسمان نزدیک باشد، مسیر ظاهری حرکت آن هرگز به زیر افق ناظر نمی‌رسد. در نتیجه، چنین صورت فلکی هیچ‌گاه طلوع یا غروب نمی‌کند و تنها در طول شب و فصل‌های مختلف، جایگاه و جهت آن در آسمان تغییر می‌کند.

البته باید توجه داشت که دورقطبی بودن یک صورت فلکی به محل رصدگر نیز بستگی دارد. هرچه ناظر در عرض‌های جغرافیایی شمالی‌تر قرار داشته باشد، تعداد بیشتری از صورت‌های فلکی به صورت دورقطبی دیده می‌شوند. برای نمونه، در ایران که بین حدود ۲۵ تا ۴۰ درجه عرض شمالی قرار دارد، تنها تعدادی از صورت‌های فلکی نزدیک به قطب شمال آسمان در تمام سال قابل مشاهده هستند؛ اما اگر به مناطق بسیار شمالی زمین مانند شمال اروپا و کشورهای اسکاندیناوی یا نزدیکی مدار قطب شمال سفر کنید، شمار بیشتری از صورت‌های فلکی هرگز غروب نخواهند کرد.
مهم‌ترین صور فلکی دورقطبی شمالی عبارت‌اند از دب اکبر (خرس بزرگ)، دب اصغر (خرس کوچک)، ذات‌الکرسی، اژدها، قیفاووس و زرافه. این صورت‌های فلکی به دلیل نزدیکی به قطب شمال آسمان، همواره در اطراف ستاره قطبی دیده می‌شوند و در طول شب تنها به دور آن می‌چرخند، بدون آنکه از افق پایین‌تر بروند.

یکی از دلایلی که این صور فلکی برای ستاره‌شناسان و علاقه‌مندان به رصد آسمان اهمیت ویژه‌ای دارند، دسترسی دائمی به آن‌هاست. از آنجا که این صورت‌های فلکی در تمام فصل‌های سال قابل مشاهده هستند، به عنوان نقاط مرجع برای جهت‌یابی در آسمان، یافتن ستاره قطبی و حتی پیدا کردن سایر صورت‌های فلکی و اجرام اعماق آسمان مورد استفاده قرار می‌گیرند. به همین دلیل، یادگیری موقعیت و شکل ظاهری صور فلکی دورقطبی یکی از نخستین گام‌ها در آموزش نجوم رصدی به شمار می‌رود.

جهت یابی به کمک صورفلکی دورقطبی چگونه است؟

یکی از مهم‌ترین کاربردهای صورت های فلکی ، بالاخص صور فلکی دورقطبی شمالی ، پیدا کردن جهت شمال جغرافیایی در شب است. از گذشته‌های دور، دریانوردان، کوهنوردان، مسافران و منجّمان با استفاده از این صورت‌های فلکی، بدون نیاز به قطب‌نما مسیر خود را پیدا می‌کردند. دلیل این موضوع آن است که تمام صور فلکی دورقطبی در اطراف ستاره قطبی (Polaris) گردش می‌کنند و این ستاره تقریباً در امتداد محور چرخش زمین قرار گرفته است. بنابراین، جهت ستاره قطبی با تقریب بسیار خوبی شمال حقیقی را نشان می‌دهد.

۱. پیدا کردن ستاره قطبی با استفاده از دب اکبر

ساده‌ترین و شناخته‌شده‌ترین روش جهت‌یابی، استفاده از صورت فلکی دب اکبر (خرس بزرگ) است. دو ستاره انتهایی کاسه دب اکبر که با نام‌های «دُبّه» و «مِراق» شناخته می‌شوند، به ستاره‌های راهنما مشهور هستند. اگر فاصله بین این دو ستاره را حدود پنج برابر در همان امتداد ادامه دهید، به ستاره قطبی خواهید رسید. پس از یافتن ستاره قطبی، کافی است رو به آن بایستید؛ در این حالت روبه‌روی شما شمال، پشت سرتان جنوب، سمت راست شرق و سمت چپ غرب خواهد بود.

۲. استفاده از صورت فلکی ذات‌الکرسی

گاهی اوقات دب اکبر در نزدیکی افق قرار دارد یا به دلیل موانع طبیعی مانند کوه‌ها و درختان به‌راحتی دیده نمی‌شود. در چنین شرایطی، صورت فلکی ذات‌الکرسی (Cassiopeia) بهترین جایگزین است. این صورت فلکی که به شکل حرف «W» یا «M» دیده می‌شود، در سوی مقابل دب اکبر نسبت به ستاره قطبی قرار دارد. با یافتن ذات‌الکرسی و دنبال کردن امتداد مناسب ستاره‌های آن، می‌توان موقعیت تقریبی ستاره قطبی را تشخیص داد.

صورت‌های فلکی دب اصغر، اژدها، قیفاووس و زرافه نیز در اطراف قطب شمال آسمان قرار دارند. اگرچه این صورت‌های فلکی معمولاً برای یافتن مستقیم ستاره قطبی استفاده نمی‌شوند، اما شناخت آن‌ها به رصدگران کمک می‌کند تا موقعیت قطب شمال آسمان را بهتر درک کرده و حتی در زمانی که یکی از صورت‌های فلکی شاخص به‌خوبی دیده نمی‌شود، از سایر الگوهای ستاره‌ای برای جهت‌یابی استفاده کنند.

چرا این روش دقیق است؟

برخلاف بیشتر ستارگان که در طول شب از شرق طلوع کرده و در غرب غروب می‌کنند، ستاره قطبی تقریباً ثابت به نظر می‌رسد و تنها مقدار بسیار ناچیزی در اطراف قطب شمال آسمان جابه‌جا می‌شود. به همین دلیل، این ستاره یکی از مطمئن‌ترین راهنماهای طبیعی برای تعیین جهت شمال در نیمکره شمالی زمین به شمار می‌رود و قرن‌ها پیش از اختراع ابزارهای ناوبری مدرن، مبنای جهت‌یابی انسان‌ها بوده است

برج های فلکی چه هستند و چه ارتباطی با صور فلکی دارند؟

اصطلاح برج‌های فلکی در واقع به گروهی از صورت‌های فلکی گفته می‌شود که در امتداد مسیر ظاهری حرکت خورشید در آسمان قرار دارند. این مسیر که از دید ناظر زمینی دیده می‌شود، دایره‌البروج (Ecliptic) نام دارد. خورشید در طول یک سال از مقابل این ناحیه از آسمان عبور می‌کند و به همین دلیل صورت‌های فلکی واقع در این مسیر، از دیرباز اهمیت ویژه‌ای پیدا کرده‌اند.
در گذشته، منجمان و تمدن‌های باستانی مسیر حرکت خورشید را به ۱۲ بخش تقسیم کردند و هر بخش را به نام یکی از صورت‌های فلکی موجود در آن ناحیه نام‌گذاری کردند. این دوازده صورت فلکی با نام‌های حمل، ثور، جوزا، سرطان، اسد، سنبله، میزان، عقرب، قوس، جدی، دلو و حوت شناخته می‌شوند و در فرهنگ عمومی به آن‌ها برج‌های فلکی یا برج‌های دوازده‌گانه گفته می‌شود.
با این حال، از دیدگاه نجوم مدرن، برج فلکی یک نوع جداگانه از صورت فلکی نیست. در حقیقت، همه برج‌های فلکی خود نیز صورت فلکی هستند؛ تنها تفاوت آن‌ها این است که روی مسیر دایرة‌البروج قرار گرفته‌اند. به عبارت دیگر، از میان ۸۸ صورت فلکی رسمی که امروزه توسط جامعه نجوم پذیرفته شده‌اند، تنها این تعداد در مسیر حرکت ظاهری خورشید واقع شده‌اند و به همین دلیل عنوان «برج فلکی» را نیز دریافت کرده‌اند.
نکته جالب این است که امروزه ستاره‌شناسان می‌دانند خورشید در واقع از ۱۳ صورت فلکی عبور می‌کند، زیرا بخشی از مسیر دایره‌البروج از صورت فلکی مارافسای نیز می‌گذرد. با این حال، در طالع‌بینی سنتی همچنان از همان دوازده برج استفاده می‌شود و مارافسای در این تقسیم‌بندی جایگاهی ندارد.
بنابراین، می‌توان گفت که هر برج فلکی یک صورت فلکی است، اما هر صورت فلکی لزوماً برج فلکی نیست. از مجموع ۸۸ صورت فلکی آسمان، تنها آن‌هایی که در امتداد دایره‌البروج قرار گرفته‌اند، به عنوان برج‌های فلکی شناخته می‌شوند.

برای آشنایی بیشتر با دایرة البروج و برج های فلکی مقاله‌ی « دایرة البروج چیست؟ آشنایی با مسیر سالانه‌ی خورشید و مختصات دایرة البروجی » را در سایت شکارچی آسمان مطالعه بفرمایید.

نقش صور فلکی در نام‌گذاری ستارگان بی‌شمار آسمان!

یکی از مهم‌ترین کاربردهای صورت‌های فلکی در نجوم، نام‌گذاری علمی ستارگان است. در سال ۱۶۰۳ میلادی، ستاره‌شناس آلمانی یوهان بایر (Johann Bayer) روشی را معرفی کرد که امروزه با اسم نام‌گذاری بایر شناخته می‌شود و هنوز هم در بسیاری از نقشه‌های آسمان و منابع نجومی مورد استفاده قرار می‌گیرد.
در این روش، ستارگان هر صورت فلکی با حروف الفبای یونانی مشخص می‌شوند. معمولاً درخشان‌ترین ستاره‌ی آن صورت فلکی با حرف آلفا (α)، ستاره بعدی با بتا (β)، سپس گاما (γ) و به همین ترتیب نام‌گذاری می‌شود. پس از حرف یونانی، نام صورت فلکی به حالت مضاف‌الیه لاتین نوشته می‌شود.
برای مثال:
α Orionis به معنای «ستاره آلفای صورت فلکی شکارچی» است که همان ستاره معروف ابط‌الجوزا (Betelgeuse) محسوب می‌شود. یا β Orionis ستاره رِجل (Rigel) است یا α Canis Majoris همان ستاره درخشان شباهنگ (Sirius) در صورت فلکی سگ بزرگ است.
این شیوه نشان می‌دهد که صورت فلکی تنها یک شکل خیالی در آسمان نیست، بلکه نقش یک آدرس نجومی را نیز ایفا می‌کند. هنگامی که نامی مانند α Lyrae یا β Andromedae را می‌شنویم، بلافاصله می‌توان فهمید که آن ستاره در کدام ناحیه از آسمان و در کدام صورت فلکی قرار دارد.
البته ترتیب حروف همیشه دقیقاً بر اساس روشنایی نیست؛ زیرا در زمان بایر اندازه‌گیری درخشندگی ستارگان به دقت امروزی انجام نمی‌شد. با این حال، این روش همچنان یکی از رایج‌ترین و شناخته‌شده‌ترین سیستم‌های نام‌گذاری ستارگان در نجوم مدرن به شمار می‌رود.

جمع‌بندی:

صورت‌های فلکی تنها مجموعه‌ای از ستارگان با شکل‌های خیالی نیستند؛ بلکه زبان مشترک ستاره‌شناسان برای شناسایی و تقسیم‌بندی آسمان به شمار می‌روند. از دوران باستان که انسان‌ها با استفاده از آن‌ها مسیر خود را در خشکی و دریا پیدا می‌کردند تا امروز که اخترشناسان برای تعیین موقعیت اجرام آسمانی، نام‌گذاری ستارگان و انجام رصدهای علمی از آن‌ها استفاده می‌کنند، صور فلکی همواره نقش مهمی در شناخت جهان داشته‌اند.
امروزه اتحادیه بین‌المللی نجوم (IAU) آسمان را به ۸۸ صورت فلکی رسمی تقسیم کرده است و هر جرم آسمانی در محدوده یکی از این نواحی قرار می‌گیرد. به همین دلیل، آشنایی با صور فلکی نه‌تنها برای علاقه‌مندان به رصد آسمان و عکاسی نجومی، بلکه برای درک بهتر مفاهیم پایه ستاره‌شناسی نیز ضروری است.
اگر تازه قدم در دنیای نجوم گذاشته‌اید، یادگیری چند صورت فلکی شاخص مانند شکارچی، دب اکبر، ذات‌الکرسی، عقرب یا شیر می‌تواند بهترین نقطه شروع باشد. با شناخت تدریجی این الگوهای آسمانی، پیدا کردن ستارگان، سیارات و بسیاری از اجرام اعماق آسمان برایتان بسیار ساده‌تر خواهد شد و هر بار که به آسمان شب نگاه کنید، ارتباط عمیق‌تری با این نقشه شگفت‌انگیز کیهان برقرار خواهید کرد.

منابع: کتاب پویشی در جهان بیکران نوشته دکتر حسین سالاری – صورت‌های فلکی دکتر گری مکلر ترجمه استاد احمد دالکی – نجوم به زبان ساده اثر مایر دگانی – اخترشناسی اثر ایان ریدپات

برای آشنایی بیشتر با صور فلکی زیبای آسمان پرستاره ، مقالات ذیل را ملاحظه بفرمایید:

صورت فلکی اژدها
صورت فلکی اسد
صورت فلکی جنوبی توکان!
صورت فلکی جنوبی دُرنا
صورت فلکی شاه تخته